Žene koje su napravile revoluciju u nauci, a ostale neplaćene i u senci svojih muževa

Iako su neki hemičari i pre uočili periodičnost svojstava hemijskih elemenata, Mendeljejev je prvi 1869. godine uvideo važnost tog otkrića. Tada poznate elemente poređao je po rastućim relativnim atomskim masama i u tablici im dao mesta koja im prirodno pripadaju na temelju periodičnosti njihovih svojstava. Njegova tablica periodnog sistema elemenata postala je tako osnova za razumevanje temeljnih zakonitosti hemije, građe elemenata, spojeva i njihovih reakcija.

Savremena tablica periodnog sistema sadrži 18 skupova elemenata, a danas poznajemo 118 hemijskih elemenata koje prema svojstvima delimo na metale, polumetale i nemetale. 

U otkrivanju elemenata, učestvovali su mnogi naučnici, među kojima su bile i žene.

Marija Kiri

Poljsko-francuska hemičarka Marija Kiri najpoznatija je naučnica u istoriji. Sa svojim kolegom i profesorom Henrijem Bekuerelom i suprugom Pjerom, 1896. godine otkrila je radioaktivnost. Zatim su Marija i Pjer 1898. godine otkrili elemente radijum i polonijum, koji je nazvan po njenoj domovini Poljskoj.

Za otkriće radioaktivnosti Bekuerel i supružnici Kiri su 1903. godine dobili Nobelovu nagradu za fiziku. Ali, sreća bračnog para Kiri bila je kratkog veka jer je 1906. godine Pjer preminuo od povreda zadobijenih kada ga je pregazila kočija. Tako je Marija sa 38 godina ostala udovica s dve male ćerke, devetogodišnjom Irenom i dvogodišnjom Evom.

marija-kiri
Foto: Wikipedia

Za otkriće radijuma i polonijuma Marija Kiri je 1911. godine dobila Nobelovu nagradu za hemiju. Ali, dodela nagrade bila je u senci skandala, jer je Kiri tada bila meta francuskih medija zbog ljubavne veze s oženjenim, pet godina mlađim, kolegom Paulom Langevinom. Zato su joj iz Stokholma poslali poruku kako bi bilo najbolje da ne dođe na svečanu dodelu. Ipak, ona se nije predala nego je otputovala i primila nagradu.

Ida Nodak

Ida Nodak bila je jedna od prvih žena u Nemačkoj koje su studirale hemiju. Karijeru je počela kao hemijska inženjerka u industriji, a onda se, kao neplaćena gostujuća naučnica, pridružila suprugu Valteru u njegovoj laboratoriji na Kraljevskom fizičkom i tehničkom institutu, u Berlinu. Nodakovi su 1926. godine utvrdili da su otkrili element rednog broja 43 pa su ga nazvali mazurium prema pokrajini Mazuriji, koja se tada nalazila u Pruskoj, a sada je deo Poljske.

ida-nodak
Foto: Wikipedia

Međutim, svoje otkriće nisu uspeli da potvrde, nego su 43. element 1937. godine italijanski naučnici proizveli umjetnim putem i nazvali tehnecijum. Za razliku od Marije Kiri, koja je nakon tragične smrti svoga supruga Pjera, preuzela njegovu katedru, Ida Nodak bila je i ostala u senci svog supruga u čijoj je laboratoriji radila kao gošća većinu života. Istoričari nauke smatraju da je to razlog zašto niko nije ozbiljno prihvatio njenu zamisao o nuklearnoj fisiji, odnosno raspadu atomskog jezgra na dve manje. Tu je zamisao Ida Nodak iznela još 1934. godine.

Liza Majtner 

Rođena je kao osmo dete u jevrejskoj porodici u Beču, a uprkos protivljenju porodice, upisala je studije fizike kada je to ženama u Austro-Ugarskoj 1901. godine zakonski omogućeno.

Nakon ovoga Majtnerova odlazi u Berlin gde počinje rad sa Maksom Plankom i hemičarom Oto Hanom na Vilhelm Кajzer institutu u Berlinu. Akademska klima u Nemačkoj je, pak, bila konzervativnija nego u Austriji i Majtnerova je naišla na veliki otpor predominantno muške istraživačke zajednice. Zbog toga je jako dugo radila na Institutu bez zvaničnog postavljenja kao i bez plate, a na samom početku Plank joj nije dozvoljavao da koristi laboratorije Instituta, već je bila primorana da radi u podrumskim prostorijama.

Po početku Prvog svetskog rata, Han odlazi na front, dok Liza nastavlja istraživanje koje uz Hanovu pomoć kulminira 1918. otkrićem izotopa dugog života novog elementa (čiji je postojanje predviđeno praznim mestom u Periodnom sistemu) – protaktinijuma.

Godine 1926., Liza postaje redovni profesor Univerziteta u Berlinu, prva žena u Nemačkoj koja je ikada izabrana u to zvanje.

Prvi sledeći veći projekat na kome su Majtnerova i Han radili bio je uslovljen otkrićem neutrona 30-ih godina koje je u naučnim krugovima dovelo do spekulacija o tome da je moguće u laboratorijskim uslovima stvoriti elemente teže od uranijuma, tada najtežeg poznatog elementa. Ovo je otvorilo naučnu trku između Raderforda u Ujedinjenom Кraljevstvu, Marije Кiri u Francuskoj, Fermija u Italiji i Majtnerova-Han dvojca u Nemačkoj. Svi umešani su smatrali da je pionirsko istraživanje na ovom polju vredno Nobelove nagrade, ali niko nije pretpostavljao kakve će implikacije imati u smislu stvaranja nuklearnog oružja. Istraživanje ovog dvojca je u velikome bilo pogođeno depresijom u kojoj se našla nemačka ekonomija nakon rata. Institut je radio smanjenim kapacitetom, a dolazak nacista na vlast 30-ih označio je velike promene. Majtnerova je rano u toku svog života prešla u protestantizam, međutim njeno jevrejsko poreklo ju je u očima nacističkog režima zauvek obeležilo. Кao izuzetno prominentnoj naučnici dozvoljeno joj je da nastavi rad na Institutu, međutim njeni članci su sve manje objavljivani, a porastom neprijateljstva prema Jevrejima ostajalo joj je sve manje prostora za život i rad u Nemačkoj.

Posle aneksije Austrije 1938. Majtnerova postaje sve ugroženija u Nacističkoj Nemačkoj i ne uspeva da dobije pasoš zbog svog porekla. Na nagovor holandskog fizičara Dirka Кostnera, iste godine pokušava da pobegne iz Nemačke sa starim pasošem, i zahvaljujući nepažnji ili blagonaklonosti nemačkog graničara, Liza uspešno prelazi u Holandiju. U Stokholmu počinje da radi na institutu Man Sigmana ali bez posebnih dostignuća, delom i zbog Sigmanovih predrasuda prema ženama. Srećnim spletom okolnosti Han i Majtnerova se susreću u Кopenhagenu da bi razmenili niz ideja o sprovođenju novih eksperimenata. Han ih je provodio u laboratorijama u Berlinu, a njih dvoje su nastavili da se dopisuju; sačuvani delovi prepiske svedoče da je Han smatrao nemogućim da dođe do nuklearne fisije, sve dok ga Majtnerova nije ubedila u suprotno kroz pismo koje ujedno i pokazuje da je ona bila jedna od prvih ljudi koji su shvatili da je moguće rascepiti jezgro atoma: jezgro uranijuma se podelilo do barijuma i kriptona, emitujući nekoliko neutrona i veliku količinu energije (što objašnjava gubitak mase). Jedno pismo Nilsa Bora u kojem on komentariše da je količina energije oslobođena u ovom procesu daleko veća od očekivane zasnovane na proračunima za jezgro koje ne podleže fisiji, iniciralo je niz spekulacija kako je Majtnerova zapravo zaslužna za otkriće. Han je, sa druge strane, tvrdio da je isključivo hemija odgovorna za otkriće.

Zbog političke situacije tog vremena, bilo je nezamislivo da Majtnerova rezultate svog rada objavi zajedno sa Hanom. Han je hemijske aspekte fisije opisao u članku objavljenom u januaru 1939. godine a Liza je dala fizičko objašnjenje te pojave mesec dana kasnije u saradnji sa svojim nećakom Oto Robert Frišom, nazivajući je pritom – „nuklearna fisija“. Majtnerova je u radu ustanovila i mogućnost iniciranja lančane reakcije enormnog energetskog prinosa, što je zbog imlikacija u konstruisanju oružja imalo dramatične efekte na naučnu zajednicu. Кako je znanje već bilo u nemačkim rukama, grupa naučnika je apelovala na Ajnštajna, koji je uživao veliki ugled i bio poznat i u nenaučnim krugovima, da napiše pismo upozorenja predsedniku Ruzveltu. Ovo pismo je imalo otrežnjujuć efekat na američku politiku i potstaklo je stvaranje projekta Menhetn. Iako pozvana da radi na projektu, Majtnerova je decidirano odbila rečima: „Ne želim da imam ikakve veze sa bombom!“

Godine 1944. Hanu je dodeljena Nobelova nagrada za hemiju „za otkriće nuklearne fisije“. Mnogi naučnici tadašnjice su smatrali da je Nobelova nagrada trebalo da bude podeljena između Hana i Majtnerove, i veruje se da su izjave Hana kako je otkriće čisto hemijske prirode kao i činjenica da je u odboru za dodelu bio i Sigman, koji je gajio animozitet prema naučnici, doprinele tome da nagrada ode isključivo u ruke Hana. 1966. godine, ona, Han i Štrasman podelili su Enriko Fermi nagradu. Značaj uloge koju je Majtnerova odigrala ipak nikada nije zaboravljen a posebno je bio akcentovan u američkoj štampi.

Majtnerova se 1960. godine preselila u Кembridž gde je i preminula 1968. Nikada se nije udavala, i na pitanje jednog prijatelja zašto je to tako, odgovorila je: „Dragi, ja nemam vremena za takve stvari.“. Uprkos bliskoj saradnji, ona i Han nikada nisu izlazili van okvira profesinalne i prijateljske bliskosti. Iako preko oca ima jevrejsko poreklo, Majtnerova se nikada tako nije osećala i rano se priključila Luteranskoj crkvi. Državljanin Švedske postala je 1949. godine i zadržala je to državljanstvo do kraja života. Element rednog broja 109 nosi ime majtnerijum u njenu čast.

Po njoj se zove jedan krater na Veneri.

Nepoznate naučnice

Osim naučnica koje su aktivno ulčestvovale u otkrićima hemijskih elemenata, mnogo je i onih koje su dale svoj doprinos proučavanju svojstava elemenata. Jedna od njih je Julija Lermontova (1846-1919.), prva Ruskinja koja je još 1874. godine doktorirala hemiju i treća žena s doktoratom u Evropi. Britanska doktorka Margaret Tod (1859-1913.) zaslužna je za uvođenje termina izotopi (atomi istoga hemijskog elementa koji se međusobno razlikuju po broju neutrona u jezgru, pa prema tome i masi). Ona je taj termin predložila tokom jedne večere hemičaru Frederiku Sodiju, tvorcu koncepta izotopa, navodi Jutarnji.hr

Amerikanka Alis Hamilton (1869- 1970.) prva je, 1910. godine, dokazala da je olovo otrovno i da može štetno uticati na zdravlje. Nezina koleginica Darlin Hofman (92) otkrila je plutonijum-244 u prirodi i postala prva žena koja je vodila neki naučni odsek u Los Alamos Nacional Laboratorji u Novom Meksiku. Dr. Hofman odgajila je generacije naučnica.

(Editor.rs)

WEB PREPORUKE

Leave a Reply

Your email address will not be published.